From StotraSamhita
< Bhagavatam | Skandha 03
SaDviMzO'dhyAyaH
zrIbhagavAnuvAca
atha tE sampravakSyAmi tattvAnAM lakSaNaM pRthak| yadviditvA vimucyEta puruSaH prAkRtairguNaiH||1|| |
jJAnaM niHzrEyasArthAya puruSasyAtmadarzanam| yadAhurvarNayE tattE hRdayagranthibhEdanam||2|| |
anAdirAtmA puruSO nirguNaH prakRtEH paraH| pratyagdhAmA svayaM jyOtirvizvaM yEna samanvitam||3|| |
sa ESa prakRtiM sUkSmAM daivIM guNamayIM vibhuH| yadRcchayaivOpagatAmabhyapadyata lIlayA||4|| |
guNairvicitrAH sRjatIM sarUpAH prakRtiM prajAH| vilOkya mumuhE sadyaH sa iha jJAnagUhayA||5|| |
EvaM parAbhidhyAnEna kartRtvaM prakRtEH pumAn| karmasu kriyamANESu guNairAtmani manyatE||6|| |
tadasya saMsRtirbandhaH pAratantryaM ca tatkRtam| bhavatyakarturIzasya sAkSiNO nirvRtAtmanaH||7|| |
kAryakAraNakartRtvE kAraNaM prakRtiM viduH| bhOktRtvE sukhaduHkhAnAM puruSaM prakRtEH param||8|| |
dEvahUtiruvAca
prakRtEH puruSasyApi lakSaNaM puruSOttama| brUhi kAraNayOrasya sadasacca yadAtmakam||9|| |
zrIbhagavAnuvAca
yattattriguNamavyaktaM nityaM sadasadAtmakam| pradhAnaM prakRtiM prAhuravizESaM vizESavat||10|| |
paJcabhiH paJcabhirbrahma caturbhirdazabhistathA| EtaccaturviMzatikaM gaNaM prAdhAnikaM viduH||11|| |
mahAbhUtAni paJcaiva bhUrApO'gnirmarunnabhaH| tanmAtrANi ca tAvanti gandhAdIni matAni mE||12|| |
indriyANi daza zrOtraM tvagdRgrasananAsikAH| vAkkarau caraNau mEDhraM pAyurdazama ucyatE||13|| |
manO buddhirahaGkArazcittamityantarAtmakam| caturdhA lakSyatE bhEdO vRttyA lakSaNarUpayA||14|| |
EtAvAnEva saGkhyAtO brahmaNaH saguNasya ha| sannivEzO mayA prOktO yaH kAlaH paJcaviMzakaH||15|| |
prabhAvaM pauruSaM prAhuH kAlamEkE yatO bhayam| ahaGkAravimUDhasya kartuH prakRtimIyuSaH||16|| |
prakRtErguNasAmyasya nirvizESasya mAnavi| cESTA yataH sa bhagavAnkAla ityupalakSitaH||17|| |
antaH puruSarUpENa kAlarUpENa yO bahiH| samanvEtyESa sattvAnAM bhagavAnAtmamAyayA||18|| |
daivAtkSubhitadharmiNyAM svasyAM yOnau paraH pumAn| Adhatta vIryaM sAsUta mahattattvaM hiraNmayam||19|| |
vizvamAtmagataM vyaJjankUTasthO jagadaGkuraH| svatEjasApibattIvramAtmaprasvApanaM tamaH||20|| |
yattatsattvaguNaM svacchaM zAntaM bhagavataH padam| yadAhurvAsudEvAkhyaM cittaM tanmahadAtmakam||21|| |
svacchatvamavikAritvaM zAntatvamiti cEtasaH| vRttibhirlakSaNaM prOktaM yathApAM prakRtiH parA||22|| |
mahattattvAdvikurvANAdbhagavadvIryasambhavAt| kriyAzaktirahaGkArastrividhaH samapadyata||23|| |
vaikArikastaijasazca tAmasazca yatO bhavaH| manasazcEndriyANAM ca bhUtAnAM mahatAmapi||24|| |
sahasrazirasaM sAkSAdyamanantaM pracakSatE| saGkarSaNAkhyaM puruSaM bhUtEndriyamanOmayam||25|| |
kartRtvaM karaNatvaM ca kAryatvaM cEti lakSaNam| zAntaghOravimUDhatvamiti vA syAdahaGkRtEH||26|| |
vaikArikAdvikurvANAnmanastattvamajAyata| yatsaGkalpavikalpAbhyAM vartatE kAmasambhavaH||27|| |
yadvidurhyaniruddhAkhyaM hRSIkANAmadhIzvaram| zAradEndIvarazyAmaM saMrAdhyaM yOgibhiH zanaiH||28|| |
taijasAttu vikurvANAdbuddhitattvamabhUtsati| dravyasphuraNavijJAnamindriyANAmanugrahaH||29|| |
saMzayO'tha viparyAsO nizcayaH smRtirEva ca| svApa ityucyatE buddhErlakSaNaM vRttitaH pRthak||30|| |
taijasAnIndriyANyEva kriyAjJAnavibhAgazaH| prANasya hi kriyAzaktirbuddhErvijJAnazaktitA||31|| |
tAmasAcca vikurvANAdbhagavadvIryacOditAt| zabdamAtramabhUttasmAnnabhaH zrOtraM tu zabdagam||32|| |
arthAzrayatvaM zabdasya draSTurliGgatvamEva ca| tanmAtratvaM ca nabhasO lakSaNaM kavayO viduH||33|| |
bhUtAnAM chidradAtRtvaM bahirantaramEva ca| prANEndriyAtmadhiSNyatvaM nabhasO vRttilakSaNam||34|| |
nabhasaH zabdatanmAtrAtkAlagatyA vikurvataH| sparzO'bhavattatO vAyustvaksparzasya ca saGgrahaH||35|| |
mRdutvaM kaThinatvaM ca zaityamuSNatvamEva ca| Etatsparzasya sparzatvaM tanmAtratvaM nabhasvataH||36|| |
cAlanaM vyUhanaM prAptirnEtRtvaM dravyazabdayOH| sarvEndriyANAmAtmatvaM vAyOH karmAbhilakSaNam||37|| |
vAyOzca sparzatanmAtrAdrUpaM daivEritAdabhUt| samutthitaM tatastEjazcakSU rUpOpalambhanam||38|| |
dravyAkRtitvaM guNatA vyaktisaMsthAtvamEva ca| tEjastvaM tEjasaH sAdhvi rUpamAtrasya vRttayaH||39|| |
dyOtanaM pacanaM pAnamadanaM himamardanam| tEjasO vRttayastvEtAH zOSaNaM kSuttRDEva ca||40|| |
rUpamAtrAdvikurvANAttEjasO daivacOditAt| rasamAtramabhUttasmAdambhO jihvA rasagrahaH||41|| |
kaSAyO madhurastiktaH kaTvamla iti naikadhA| bhautikAnAM vikArENa rasa EkO vibhidyatE||42|| |
klEdanaM piNDanaM tRptiH prANanApyAyanOndanam| tApApanOdO bhUyastvamambhasO vRttayastvimAH||43|| |
rasamAtrAdvikurvANAdambhasO daivacOditAt| gandhamAtramabhUttasmAtpRthvI ghrANastu gandhagaH||44|| |
karambhapUtisaurabhya zAntOgrAmlAdibhiH pRthak| dravyAvayavavaiSamyAdgandha EkO vibhidyatE||45|| |
bhAvanaM brahmaNaH sthAnaM dhAraNaM sadvizESaNam| sarvasattvaguNOdbhEdaH pRthivIvRttilakSaNam||46|| |
nabhOguNavizESO'rthO yasya tacchrOtramucyatE| vAyOrguNavizESO'rthO yasya tatsparzanaM viduH||47|| |
tEjOguNavizESO'rthO yasya taccakSurucyatE ambhOguNavizESO'rthO yasya tadrasanaM viduH bhUmErguNavizESO'rthO yasya sa ghrANa ucyatE||48|| |
parasya dRzyatE dharmO hyaparasminsamanvayAt| atO vizESO bhAvAnAM bhUmAvEvOpalakSyatE||49|| |
EtAnyasaMhatya yadA mahadAdIni sapta vai| kAlakarmaguNOpEtO jagadAdirupAvizat||50|| |
tatastEnAnuviddhEbhyO yuktEbhyO'NDamacEtanam| utthitaM puruSO yasmAdudatiSThadasau virAT||51|| |
EtadaNDaM vizESAkhyaM kramavRddhairdazOttaraiH tOyAdibhiH parivRtaM pradhAnEnAvRtairbahiH yatra lOkavitAnO'yaM rUpaM bhagavatO harEH||52|| |
hiraNmayAdaNDakOzAdutthAya salilE zayAt| tamAvizya mahAdEvO bahudhA nirbibhEda kham||53|| |
nirabhidyatAsya prathamaM mukhaM vANI tatO'bhavat| vANyA vahnirathO nAsE prANOtO ghrANa EtayOH||54|| |
ghrANAdvAyurabhidyEtAmakSiNI cakSurEtayOH| tasmAtsUryO nyabhidyEtAM karNau zrOtraM tatO dizaH||55|| |
nirbibhEda virAjastvag rOmazmazrvAdayastataH| tata OSadhayazcAsanziznaM nirbibhidE tataH||56|| |
rEtastasmAdApa Asannirabhidyata vai gudam| gudAdapAnO'pAnAcca mRtyurlOkabhayaGkaraH||57|| |
hastau ca nirabhidyEtAM balaM tAbhyAM tataH svarAT| pAdau ca nirabhidyEtAM gatistAbhyAM tatO hariH||58|| |
nADyO'sya nirabhidyanta tAbhyO lOhitamAbhRtam| nadyastataH samabhavannudaraM nirabhidyata||59|| |
kSutpipAsE tataH syAtAM samudrastvEtayOrabhUt| athAsya hRdayaM bhinnaM hRdayAnmana utthitam||60|| |
manasazcandramA jAtO buddhirbuddhErgirAM patiH| ahaGkArastatO rudrazcittaM caityastatO'bhavat||61|| |
EtE hyabhyutthitA dEvA naivAsyOtthApanE'zakan| punarAvivizuH khAni tamutthApayituM kramAt||62|| |
vahnirvAcA mukhaM bhEjE nOdatiSThattadA virAT| ghrANEna nAsikE vAyurnOdatiSThattadA virAT||63|| |
akSiNI cakSuSAdityO nOdatiSThattadA virAT| zrOtrENa karNau ca dizO nOdatiSThattadA virAT||64|| |
tvacaM rOmabhirOSadhyO nOdatiSThattadA virAT| rEtasA ziznamApastu nOdatiSThattadA virAT||65|| |
gudaM mRtyurapAnEna nOdatiSThattadA virAT| hastAvindrO balEnaiva nOdatiSThattadA virAT||66|| |
viSNurgatyaiva caraNau nOdatiSThattadA virAT| nADIrnadyO lOhitEna nOdatiSThattadA virAT||67|| |
kSuttRDbhyAmudaraM sindhurnOdatiSThattadA virAT| hRdayaM manasA candrO nOdatiSThattadA virAT||68|| |
buddhyA brahmApi hRdayaM nOdatiSThattadA virAT| rudrO'bhimatyA hRdayaM nOdatiSThattadA virAT||69|| |
cittEna hRdayaM caityaH kSEtrajJaH prAvizadyadA| virATtadaiva puruSaH salilAdudatiSThata||70|| |
yathA prasuptaM puruSaM prANEndriyamanOdhiyaH| prabhavanti vinA yEna nOtthApayitumOjasA||71|| |
tamasminpratyagAtmAnaM dhiyA yOgapravRttayA bhaktyA viraktyA jJAnEna vivicyAtmani cintayEt||72|| |
||iti zrImadbhAgavatE mahApurANE pAramahaMsyAM saMhitAyAM tRtIyaskandhE SaDviMzO'dhyAyaH||