From StotraSamhita
< Bhagavatam | Skandha 11
dwAviMzO'dhyAyaH
zrIuddhava uvAca
kati tattvAni vizvEza saGkhyAtAnyRSibhiH prabhO| navaikAdaza paJca trINyAttha tvamiha zuzruma||1|| |
kEcitSaDviMzatiM prAhuraparE paJcaviMzatiM saptaikE nava SaTkEciccatvAryEkAdazAparE kEcitsaptadaza prAhuH SODazaikE trayOdaza||2|| |
EtAvattvaM hi saGkhyAnAmRSayO yadvivakSayA| gAyanti pRthagAyuSmannidaM nO vaktumarhasi||3|| |
zrIbhagavAnuvAca
yuktaM ca santi sarvatra bhASantE brAhmaNA yathA| mAyAM madIyAmudgRhya vadatAM kiM nu durghaTam||4|| |
naitadEvaM yathAttha tvaM yadahaM vacmi tattathA| EvaM vivadatAM hEtuM zaktayO mE duratyayAH||5|| |
yAsAM vyatikarAdAsIdvikalpO vadatAM padam| prAptE zamadamE'pyEti vAdastamanu zAmyati||6|| |
parasparAnupravEzAttattvAnAM puruSarSabha| paurvAparyaprasaGkhyAnaM yathA vakturvivakSitam||7|| |
Ekasminnapi dRzyantE praviSTAnItarANi ca| pUrvasminvA parasminvA tattvE tattvAni sarvazaH||8|| |
paurvAparyamatO'mISAM prasaGkhyAnamabhIpsatAm| yathA viviktaM yadvaktraM gRhNImO yuktisambhavAt||9|| |
anAdyavidyAyuktasya puruSasyAtmavEdanam| svatO na sambhavAdanyastattvajJO jJAnadO bhavEt||10|| |
puruSEzvarayOratra na vailakSaNyamaNvapi| tadanyakalpanApArthA jJAnaM ca prakRtErguNaH||11|| |
prakRtirguNasAmyaM vai prakRtErnAtmanO guNAH| sattvaM rajastama iti sthityutpattyantahEtavaH||12|| |
sattvaM jJAnaM rajaH karma tamO'jJAnamihOcyatE| guNavyatikaraH kAlaH svabhAvaH sUtramEva ca||13|| |
puruSaH prakRtirvyaktamahaGkArO nabhO'nilaH| jyOtirApaH kSitiriti tattvAnyuktAni mE nava||14|| |
zrOtraM tvagdarzanaM ghrANO jihvEti jJAnazaktayaH| vAkpANyupasthapAyvaGghriH karmANyaGgObhayaM manaH||15|| |
zabdaH sparzO rasO gandhO rUpaM cEtyarthajAtayaH| gatyuktyutsargazilpAni karmAyatanasiddhayaH||16|| |
sargAdau prakRtirhyasya kAryakAraNarUpiNI| sattvAdibhirguNairdhattE puruSO'vyakta IkSatE||17|| |
vyaktAdAyO vikurvANA dhAtavaH puruSEkSayA| labdhavIryAH sRjantyaNDaM saMhatAH prakRtErbalAt||18|| |
saptaiva dhAtava iti tatrArthAH paJca khAdayaH| jJAnamAtmObhayAdhArastatO dEhEndriyAsavaH||19|| |
SaDityatrApi bhUtAni paJca SaSThaH paraH pumAn| tairyuita AtmasambhUtaiH sRSTvEdaM samapAvizat||20|| |
catvAryEvEti tatrApi tEja ApO'nnamAtmanaH| jAtAni tairidaM jAtaM janmAvayavinaH khalu||21|| |
saGkhyAnE saptadazakE bhUtamAtrEndriyANi ca| paJca paJcaikamanasA AtmA saptadazaH smRtaH||22|| |
tadvatSODazasaGkhyAnE Atmaiva mana ucyatE| bhUtEndriyANi paJcaiva mana AtmA trayOdaza||23|| |
EkAdazatva AtmAsau mahAbhUtEndriyANi ca| aSTau prakRtayazcaiva puruSazca navEtyatha||24|| |
iti nAnAprasaGkhyAnaM tattvAnAmRSibhiH kRtam| sarvaM nyAyyaM yuktimattvAdviduSAM kimazObhanam||25|| |
zrIuddhava uvAca
prakRtiH puruSazcObhau yadyapyAtmavilakSaNau anyOnyApAzrayAtkRSNa dRzyatE na bhidA tayOH prakRtau lakSyatE hyAtmA prakRtizca tathAtmani||26|| |
EvaM mE puNDarIkAkSa mahAntaM saMzayaM hRdi| chEttumarhasi sarvajJa vacObhirnayanaipuNaiH||27|| |
tvattO jJAnaM hi jIvAnAM pramOSastE'tra zaktitaH| tvamEva hyAtmamAyAyA gatiM vEttha na cAparaH||28|| |
zrIbhagavAnuvAca
prakRtiH puruSazcEti vikalpaH puruSarSabha| ESa vaikArikaH sargO guNavyatikarAtmakaH||29|| |
mamAGga mAyA guNamayyanEkadhA vikalpabuddhIzca guNairvidhattE| vaikArikastrividhO'dhyAtmamEkamathAdhidaivamadhibhUtamanyat||30|| |
dRgrUpamArkaM vapuratra randhrE parasparaM sidhyati yaH svataH khE| AtmA yadESAmaparO ya AdyaH svayAnubhUtyAkhilasiddhasiddhiH||31|| |
EvaM tvagAdi zravaNAdi cakSur| jihvAdi nAsAdi ca cittayuktam||32|| |
yO'sau guNakSObhakRtO vikAraH pradhAnamUlAnmahataH prasUtaH| ahaM trivRnmOhavikalpahEturvaikArikastAmasa aindriyazca||33|| |
AtmAparijJAnamayO vivAdO hyastIti nAstIti bhidArthaniSThaH| vyarthO'pi naivOparamEta puMsAM mattaH parAvRttadhiyAM svalOkAt||34|| |
zrIuddhava uvAca
tvattaH parAvRttadhiyaH svakRtaiH karmabhiH prabhO| uccAvacAnyathA dEhAngRhNanti visRjanti ca||35|| |
tanmamAkhyAhi gOvinda durvibhAvyamanAtmabhiH| na hyEtatprAyazO lOkE vidvAMsaH santi vaJcitAH||36|| |
zrIbhagavAnuvAca
manaH karmamayaM NRRNAmindriyaiH paJcabhiryutam| lOkAllOkaM prayAtyanya AtmA tadanuvartatE||37|| |
dhyAyanmanO'nu viSayAndRSTAnvAnuzrutAnatha| udyatsIdatkarmatantraM smRtistadanu zAmyati||38|| |
viSayAbhinivEzEna nAtmAnaM yatsmarEtpunaH| jantOrvai kasyaciddhEtOrmRtyuratyantavismRtiH||39|| |
janma tvAtmatayA puMsaH sarvabhAvEna bhUrida| viSayasvIkRtiM prAhuryathA svapnamanOrathaH||40|| |
svapnaM manOrathaM cEtthaM prAktanaM na smaratyasau| tatra pUrvamivAtmAnamapUrvamcAnupazyati||41|| |
indriyAyanasRSTyEdaM traividhyaM bhAti vastuni| bahirantarbhidAhEturjanO'sajjanakRdyathA||42|| |
nityadA hyaGga bhUtAni bhavanti na bhavanti ca| kAlEnAlakSyavEgEna sUkSmatvAttanna dRzyatE||43|| |
yathArciSAM srOtasAM ca phalAnAM vA vanaspatEH| tathaiva sarvabhUtAnAM vayO'vasthAdayaH kRtAH||44|| |
sO'yaM dIpO'rciSAM yadvatsrOtasAM tadidaM jalam| sO'yaM pumAniti nRNAM mRSA gIrdhIrmRSAyuSAm||45|| |
mA svasya karmabIjEna jAyatE sO'pyayaM pumAn| mriyatE vAmarO bhrAntyA yathAgnirdArusaMyutaH||46|| |
niSEkagarbhajanmAni bAlyakaumArayauvanam| vayOmadhyaM jarA mRtyurityavasthAstanOrnava||47|| |
EtA manOrathamayIrhAnyasyOccAvacAstanUH| guNasaGgAdupAdattE kvacitkazcijjahAti ca||48|| |
AtmanaH pitRputrAbhyAmanumEyau bhavApyayau| na bhavApyayavastUnAmabhijJO dvayalakSaNaH||49|| |
tarOrbIjavipAkAbhyAM yO vidvAJjanmasaMyamau| tarOrvilakSaNO draSTA EvaM draSTA tanOH pRthak||50|| |
prakRtErEvamAtmAnamavivicyAbudhaH pumAn| tattvEna sparzasammUDhaH saMsAraM pratipadyatE||51|| |
sattvasaGgAdRSIndEvAnrajasAsuramAnuSAn| tamasA bhUtatiryaktvaM bhrAmitO yAti karmabhiH||52|| |
nRtyatO gAyataH pazyanyathaivAnukarOti tAn| EvaM buddhiguNAnpazyannanIhO'pyanukAryatE||53|| |
yathAmbhasA pracalatA taravO'pi calA iva| cakSusA bhrAmyamANEna dRzyatE bhramatIva bhUH||54|| |
yathA manOrathadhiyO viSaySAnubhavO mRSA| svapnadRSTAzca dAzArha tathA saMsAra AtmanaH||55|| |
arthE hyavidyamAnE'pi saMsRtirna nivartatE| dhyAyatO viSayAnasya svapnE'narthAgamO yathA||56|| |
tasmAduddhava mA bhuGkSva viSayAnasadindriyaiH| AtmAgrahaNanirbhAtaM pazya vaikalpikaM bhramam||57|| |
kSiptO'vamAnitO'sadbhiH pralabdhO'sUyitO'tha vA| tADitaH sanniruddhO vA vRttyA vA parihApitaH||58|| |
niSThyutO mUtritO vAjJairbahudhaivaM prakampitaH| zrEyaskAmaH kRcchragata AtmanAtmAnamuddharEt||59|| |
zrIuddhava uvAca
yathaivamanubudhyEyaM| vada nO vadatAM vara||60|| |
suduHSahamimaM manya Atmanyasadatikramam viduSAmapi vizvAtmanprakRtirhi balIyasI RtE tvaddharmaniratAnzAntAMstE caraNAlayAn||61|| |
||iti zrImadbhAgavatE mahApurANE pAramahaMsyAM saMhitAyAM EkAdazaskandhE dwAviMzO'dhyAyaH||